معنی قد در ادات شرط، تطبیق با آیهٔ ۱۹۲

بیشتر
4 سال 5 ماه پیش #289 توسط علیرضا فرشچی
آمدن ادات شرط سر فعل باعث می‌شود که زمانش به آینده برود. برای همین «إن فعل» (اگر کرد) و «إن يفعل» (اگر بکند) هردو معنی حال و آینده (مضارع) دارد، مثلا بگوییم «انسان اگر درس خواند موفق می‌شود» یا «انسان اگر درس بخواند موفق خواهد شد»: «إن درس الإسنان ينجحْ» و «إن يدرسْ(-ِ) الإنسان ينجحْ».
البته جمله جزای شرط نیز چنین است، یعنی به زمان آینده می‌رود، پس «إن فعل/يفعل فعل» (اگر کرد/بکند کرد) و «إن فعل/یفعل يفعل» (اگر کرد/بکند می‌کند) باهم هم‌معنی است. مثلا «انسان اگر در خواند موفق شد) یا «انسان اگر درس بخواند موفق می‌شود» (إن درس نجح و إن يدرسْ ينجحْ).
اما حرف «قد» هنگامی که بر سر فعل ماضی بیاید معنی آن را به ماضی نقلی منتقل می‌کند. ماضی نقلی در پارسی یعنی مضارع پیشین (همان گونه که ماضی بعید یعنی فعلی که پیش از فعلی دیگر در زمان گذشته اتفاق افتاده‌است، ماضی نقلی هم یعنی فعلی که پیش از فعلی دیگر در زمان مضارع یعنی حال یا آینده اتفاق افتاده‌باشد). البته ظاهرا در عربی معنیش فرق دارد. در عربی فعل ماضی برای مضارع زیاد به کار می‌رود ولی وقتی قد سرش بیاید تنها معنی ماضی می‌دهد نه مضارع.
حالا اگر سر جملهٔ جواب شرط «قد» آمد (که باید فـ هم سرش بیاید و اگر نیامد در تقدیر می‌گیریم) یعنی جزای شرط زمانش یا رتبه‌اش پیش از جملهٔ شرط است. به این مثال‌ها توجه کنید: «اگر کلید را چرخاندی در باز می‌شود»، «اگر در باز شد کلید را چرخانده‌ای»، مثال دوم یعنی نخست چرخاندن کلید است سپس باز شدن در.
به این آیه دقت کنید: هنگامی که فرستادهٔ حضرت یوسف به طلب جام او نزد کاروان فرزندان یعقوب آمد و جام را از بار دانیال بیرون کشید، دربارهٔ دانیال گفتند: ﴿قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْل‏﴾ یعنی اگر دانیال دزدی می‌کند، برادرش هم پیش از او دزدی کرده‌است. اینجا شرط معنیش این نیست که اگر دانیال دزدی کند یوسف هم دزدی خواهد کرد، بلکه یعنی اگر او دزدی می‌کند بدانید که پیشتر برادر او هم دزد بوده‌است (اشاره به ماجرای دزدیدن کمربند از خانهٔ عمهٔ حضرت یوسف براساس فیلم یوسف پیامبر).
یا مثلا حدیث «من عَرَفَ نفسَه فقد عرف ربَّه» معنیش این نیست که اگر کسی خودش را شناخت آنگاه خدایش را شناخت، بلکه این است که اگر کسی خود را شناخت پس خدایش را شناخته‌بوده‌است. یعنی خودشناسی عامل خداشناسی در آینده نیست بلکه خودشناسی نشان‌دهندهٔ خداشناسی در گذشته است.
***
در آیهٔ ﴿رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَ ما لِلظَّالِمينَ مِنْ أَنْصارٍ ۝١٩١ آل عمران﴾ نیز همین قضیه هست. برخی ممکن است این گونه بفهمند که «هرکه را وارد آتش کنی رسوایش می‌گردانی» ولی این غلط است، بلکه ترجمهٔ استاد بهرامپور درست است «هر که را به آتش وارد کنی خوارش کرده‌ای» یعنی نخست خوار کردن است و پس از خوار کردن وارد آتش می‌شود.

لطفاً ورود یا ايجاد حساب كاربری برای پیوستن به بحث.